Een legende neem je gemakkelijk aan, met de waarheid leven is meestal moeilijker En opeens laaide een zorgvuldig verborgen, beschamende familiegeschiedenis op. Ze sloeg toe met een feit, geselde met iets concreets. De ontkurkte dibbuk sprong op mij, een volkomen onschuldig slachtoffer, als op vers vlees, als op warm bloed. En hij kroop in mij, en nestelde zich in mij, kwelde me met vragen, wees me sporen aan, duwde me de diepten van het internet in. Hij liet me ploeteren in de antisemitische modder die daaruit stroomde, besmeurde me met nationalistisch gif, dompelde me onder in de „Joodse samenzwering tegen Polen”. Hij fluisterde: –Schrijf, schrijf. Jij bent de enige, de enige. Jij hebt de macht. De volledige. –Welke macht? –Jij leeft! fragment uit het boek Vanaf de eerste zin over de moeder van de auteur kon ik dit boek niet meer wegleggen, tot ik bij de laatste was aangekomen. Het boek fascineert en grijpt je, omdat het een detectiveverhaal is over familiebanden (ongelooflijke, schijnbaar–onwaarschijnlijke!). „Dziady i dybuki” bevestigt de aantrekkingskracht van het ideaal van acculturatie in het Pools. Roman Dmowski zou bang zijn geweest voor mensen als Jareks geliefde moeder; tegelijk is zij een complexe figuur, op voorbeeldige wijze voortgekomen uit het beeld van het Polen van de Jagiellonen. Marian Turski Het boek bevestigt dat er Poolse marranen bestaan, die net als de Spaanse conversos het christendom aannamen, maar de herinnering aan hun Joodse afkomst bewaarden. Jarosław Kurski doorbreekt de samenzwering van het zwijgen, onthult familiegeheimen en vertelt het verhaal van een zoon die gekweld wordt door een ontbrekend stukje in de genealogische puzzel. Hij stelt zichzelf een dramatische vraag: waarom kunnen de dziady en de dibbuks – de geesten van Poolse en Joodse voorouders – niet in één huis staan? En is hun verzoening mogelijk? Agata Bielik-Robson Een van de meest aangrijpende boeken die ik ooit heb gelezen. Het ontroerende en tegelijk tragische verhaal van een Joodse familie die haar weg zoekt naar het Pool-zijn. Het verhaal van mensen die tot precies zo'n (onbeantwoorde) liefde veroordeeld waren en door zo'n vaderland werden doorboord. Jan Grabowski